Bữa cơm đang vui, một người trong nhà bỗng khựng lại: "Hình như hóc xương rồi." Cả nhà mách đủ cách: nuốt miếng cơm to, uống chút giấm, móc họng cho nôn. Lúc này dễ làm sai nhất.
Xương cá thường mắc ở đâu?
Xương cá nhỏ, mảnh và sắc nên hay cắm vào những chỗ có nếp gấp trong họng: amidan hai bên, đáy lưỡi, và các hõm ngay phía trên lối vào thanh quản. Xương to và cứng hơn như xương gà, xương vịt có thể trôi xuống thực quản và mắc lại ở đó.
Người bệnh thường thấy như có cái gai đâm ở một điểm, đau nhói khi nuốt. Có khi xương đã trôi nhưng họng bị xước, vẫn còn vướng một thời gian; ở nhà khó tự phân biệt.
Ở phòng khám, bác sĩ Lễ thấy người bị hóc xương thường đến vào buổi tối, sau bữa ăn. Phần lớn được nội soi gắp xương ra và về ngay trong đêm.
Nên làm gì, không nên làm gì?
Không nên:
- Không nuốt cơm, bánh mì, khoai cho xương trôi. Miếng thức ăn có thể đẩy xương cắm sâu hơn, hoặc đẩy xuống thực quản, khó lấy hơn nhiều.
- Không uống giấm, nước chanh với hy vọng làm mềm xương. Xương không mềm kịp, họng lại rát thêm.
- Không dùng tay, đũa hay nhíp tự móc họng. Xương dễ gãy, phần còn lại lún sâu, họng chảy máu.
- Không cố móc cho nôn.
Nên:
- Ngừng ăn, ngồi thẳng, bình tĩnh.
- Nhấp một ngụm nước nhỏ để xem nuốt còn đau ở một điểm hay không.
- Còn đau thì đi khám để bác sĩ soi và gắp. Kể cả khi soi đèn thấy rõ xương nhỏ cắm ở amidan, vẫn nên để bác sĩ gắp.
Khi nào có thể theo dõi, khi nào nên đi khám trong ngày?
Nếu cảm giác vướng hết hẳn sau ít phút, ăn uống lại bình thường, không đau khi nuốt, có thể theo dõi ở nhà.
Nên đi khám trong ngày, đừng để qua đêm chờ xem, khi:
- Vẫn đau nhói ở một điểm cố định, nhất là lúc nuốt.
- Cảm giác vướng không giảm, hoặc sau một ngày vẫn còn.
- Người lớn tuổi, người đeo răng giả, hoặc không nhớ rõ đã nuốt phải gì.
Xương cá nhỏ thường không hiện trên phim X-quang thường, nên "chụp phim không thấy" chưa chắc là hết xương.
Dấu hiệu phải vào viện ngay
- Khó thở, thở rít, khàn tiếng.
- Không nuốt được cả nước bọt, chảy nước dãi.
- Đau ngực hoặc đau sau lưng sau khi nuốt.
- Nôn ra máu, khạc ra máu.
- Sốt, sưng đau một bên cổ sau vài ngày bị hóc.
- Nuốt phải xương to, sắc như xương gà, xương vịt, hoặc nuốt cả hàm răng giả.
Đến viện, bác sĩ gắp xương thế nào?
Bác sĩ soi họng bằng đèn, sau đó xịt thuốc tê họng rồi dùng ống nội soi nhỏ để nhìn rõ các góc khuất. Thấy xương, bác sĩ dùng kẹp gắp ra, thường chỉ mất vài phút. Đa số người bệnh về nhà ngay trong ngày, không cần mổ.
Nếu không thấy xương trong họng mà vẫn nghi xương đã xuống thực quản, người bệnh có thể được chụp cắt lớp vùng cổ và nội soi thực quản, có khi cần gây mê.
Vì sao không nên để lâu?
Đã có trường hợp người bệnh hóc xương cá khoảng một tháng, chỉ thấy hơi vướng, không sốt, không khó thở nên chưa đi khám. Khi chụp cắt lớp, chiếc xương dài khoảng 3 cm đã xuyên ra ngoài thành thực quản, nằm trong cơ vùng cổ, chỉ cách động mạch cảnh vài milimét. Nội soi thực quản lúc đó không còn thấy xương vì xương đã ra ngoài. Người bệnh phải mổ đường cổ để lấy xương và nằm viện hơn một tuần. Nếu đi khám sớm, việc này thường chỉ là một lần nội soi gắp trong vài phút.
Người lớn tuổi, người bệnh đái tháo đường hay đang dùng thuốc ức chế miễn dịch thường ít đau, ít sốt hơn, nên triệu chứng nhẹ chưa chắc là xương đã trôi. Xương kẹt ở amidan cũng có thể làm amidan viêm, xem thêm viêm amidan: khi nào nên cắt, khi nào nên giữ lại.
Phòng hóc xương trong bữa ăn gia đình
- Ăn chậm, nhai kỹ, không vừa ăn vừa cười nói, nhất là cá nhiều xương dăm.
- Gỡ xương kỹ cho người lớn tuổi, người đeo răng giả, vì răng giả làm giảm cảm giác trong miệng.
- Với trẻ nhỏ, người lớn nên gỡ sạch xương trước khi cho ăn.
Khi cần khám, gia đình có thể xem cách tìm bác sĩ Lễ khi đến khám.
BS Lê Hữu Lễ mong gia đình nhớ một điều: hóc xương thì đừng nuốt cơm, đừng uống giấm, đừng tự móc. Đi khám sớm để bác sĩ gắp ra là cách nhanh và an toàn nhất.
