Bài trước, BS Lê Hữu Lễ đã nói về cúm A ở người lớn: khi nào tự chăm ở nhà được, khi nào cần đi khám. Nhưng những ngày gần đây, câu hỏi gửi về nhiều nhất lại là chuyện con nít: con bị cúm A có nguy hiểm không, cúm A khác cúm B ở chỗ nào, bao lâu thì khỏi, lây cho cả nhà ra sao, và có thuốc "đặc trị" nào không. Bài này trả lời từng câu một, theo đúng thứ tự cha mẹ lo nhất.
Cúm A và cúm B khác nhau ở đâu?
Cả hai đều là virus cúm mùa, triệu chứng gần như y hệt nhau: sốt, ho, đau họng, sổ mũi, mệt. Muốn phân biệt chắc chắn phải làm xét nghiệm. Điểm khác nhau chính nằm ở "lý lịch" của virus:
- Cúm A có nhiều chủng như A/H1N1, A/H3N2, lưu hành cả ở người và một số loài chim, động vật. Virus này biến đổi nhanh nên hay gây các đợt dịch lớn. Bệnh thường nặng hơn cúm B một chút.
- Cúm B chỉ lưu hành ở người, biến đổi chậm, gây dịch nhỏ hơn. Cúm B gặp khá nhiều ở trẻ em và thường nhẹ hơn, nhưng vẫn có thể gây biến chứng như thường.
Một lo lắng hay gặp: nghe "cúm A" là sợ cúm gia cầm H5N1. Đây là hai chuyện khác nhau. Cúm A đang lưu hành theo mùa ở người chủ yếu là các chủng cúm mùa như A/H1N1, khác với cúm gia cầm lây từ chim. Cha mẹ không cần hoảng vì chữ "A".
Điều quan trọng nhất: cách chăm sóc và điều trị cúm A và cúm B cơ bản giống nhau. Biết con mắc A hay B chủ yếu giúp bác sĩ cân nhắc thuốc kháng virus và tiên lượng, còn việc chăm ở nhà không khác.
Trẻ bị cúm A có nguy hiểm không?
Câu trả lời thẳng: phần lớn trẻ khỏe mạnh tự khỏi, nhưng cúm ở trẻ em không phải bệnh "nhẹ hều" như cảm lạnh. Trẻ càng nhỏ càng cần theo dõi sát, vì hai lý do: trẻ dễ mất nước khi sốt và bỏ ăn uống, và trẻ chưa biết nói nên không tả được cảm giác khó chịu, cha mẹ phải đọc dấu hiệu thay con.
Nhóm trẻ cần đi khám sớm, ngay trong 1 đến 2 ngày đầu khi sốt:
- Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là dưới 2 tuổi.
- Trẻ có bệnh nền: hen suyễn, tim bẩm sinh, bệnh thần kinh, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch.
- Trẻ sinh non, trẻ suy dinh dưỡng.
Biến chứng hay gặp nhất của cúm ở trẻ là viêm phổi. Riêng vùng tai mũi họng, cúm hay để lại viêm tai giữa và viêm xoang do vi khuẩn chen vào sau khi niêm mạc mũi họng đã yếu đi vì virus. Trẻ nhỏ sốt cao cũng có thể co giật do sốt, thường xảy ra ở trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi.
Diễn tiến thường gặp: ngày nào nặng nhất, bao lâu thì khỏi?
Sau khi nhiễm virus khoảng 1 đến 4 ngày, trẻ bắt đầu sốt. Diễn tiến thường đi theo nhịp này:
- Ngày 1 đến 3: sốt cao nhất, trẻ mệt, quấy hoặc nằm li bì, ho và sổ mũi tăng dần. Đây là giai đoạn vất vả nhất cho cả nhà.
- Ngày 4 đến 5: sốt giảm dần, trẻ tỉnh táo hơn, bắt đầu ăn uống lại.
- Tuần thứ 2: hết sốt nhưng ho và mệt có thể còn kéo dài thêm 1 đến 2 tuần mới dứt hẳn.
Điểm cần nhớ nhất không nằm ở số ngày, mà ở chiều hướng. Đang đỡ dần là tốt. Ngược lại, đã đỡ sốt 1 đến 2 ngày rồi sốt lại cao hơn, ho nhiều hơn, hoặc bắt đầu đau tai thì đó là dấu hiệu bội nhiễm vi khuẩn, cần đi khám lại chứ không chờ thêm.
Cúm A lây qua đường nào, bao lâu thì hết lây?
Cúm lây chủ yếu qua giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện ở khoảng cách gần, và qua bàn tay: tay chạm vào tay nắm cửa, đồ chơi, mặt bàn có virus rồi đưa lên mắt, mũi, miệng. Trẻ đi học ngồi gần nhau, dùng chung đồ, nên một bé bệnh là vài hôm sau cả lớp lần lượt sốt.
Thời gian lây: người bệnh có thể lây cho người khác từ 1 ngày trước khi có triệu chứng đến khoảng 5 đến 7 ngày sau khi phát bệnh. Trẻ nhỏ và người suy giảm miễn dịch còn lây lâu hơn. Vì vậy:
- Cho trẻ nghỉ học, nghỉ nhà trẻ cho tới khi hết sốt ít nhất 24 giờ mà không cần dùng thuốc hạ sốt, và trẻ đã tỉnh táo, ăn uống được.
- Người chăm trẻ đeo khẩu trang, rửa tay sau mỗi lần chăm, không dùng chung ly chén và khăn mặt với trẻ.
- Mở cửa cho phòng thoáng, lau các bề mặt trẻ hay chạm vào.
Có thuốc "đặc trị" cúm A không?
Nhiều cha mẹ ra tiệm thuốc hỏi mua "thuốc đặc trị cúm A". Cần nói rõ: không có thuốc nào uống vào là hết cúm ngay. Thuốc kháng virus cúm, quen thuộc nhất là oseltamivir, chỉ có tác dụng kìm virus nhân lên, giúp bệnh ngắn đi khoảng một ngày và giảm nguy cơ biến chứng nếu dùng sớm. Ba điều cha mẹ cần biết về nhóm thuốc này:
- Hiệu quả nhất khi dùng trong 2 ngày đầu kể từ khi khởi phát. Qua cửa sổ này, lợi ích giảm rõ.
- Không phải trẻ nào cũng cần. Trẻ khỏe, diễn tiến đang đỡ dần thì thường chỉ cần chăm sóc và hạ sốt đúng cách. Thuốc ưu tiên cho trẻ thuộc nhóm nguy cơ và trẻ bệnh nặng.
- Phải do bác sĩ kê. Thuốc có thể gây buồn nôn, nôn, và liều phải tính theo cân nặng của trẻ. Tự mua tích trữ rồi tự cho uống là cách dùng sai phổ biến nhất mỗi mùa cúm.
Về hạ sốt tại nhà: dùng paracetamol hoặc ibuprofen đúng liều theo cân nặng như hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Tuyệt đối không dùng aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên khi bị cúm, vì aspirin liên quan tới hội chứng Reye, một biến chứng hiếm nhưng rất nặng. Và cũng như ở người lớn, kháng sinh không diệt được virus cúm; kháng sinh chỉ vào cuộc khi bác sĩ xác định trẻ đã bội nhiễm vi khuẩn.
Sau cúm, để ý tai mũi họng của trẻ
Viêm tai giữa là biến chứng tai mũi họng hay gặp nhất ở trẻ sau cúm, vì vòi nhĩ của trẻ ngắn và nằm ngang, dịch mũi họng dễ tràn lên tai. Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám Tai Mũi Họng khi thấy:
- Đã đỡ sốt rồi sốt lại, kèm quấy khóc về đêm, trẻ lớn thì kêu đau tai, trẻ nhỏ thì hay kéo tai, dụi tai.
- Chảy dịch tai, hoặc trẻ nghe kém tạm thời, gọi không phản ứng như thường.
- Sổ mũi, nghẹt mũi kéo dài quá 10 ngày không đỡ, hoặc đỡ rồi nặng lại.
- Khàn tiếng kéo dài sau khi đã hết cúm.
Gia đình có thể đọc thêm về viêm mũi kéo dài ở trẻ và người lớn và bài cúm A phần đầu dành cho cả nhà. Nếu chưa rõ mức nào cần khám, xem thêm khi nào nên tới khám.
Đưa trẻ đi khám ngay khi có dấu hiệu này
- Thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, môi tím.
- Li bì, khó đánh thức, co giật.
- Bỏ bú, không uống được, tiểu rất ít, mắt trũng, khóc không có nước mắt: dấu hiệu mất nước.
- Sốt liên tục trên 3 ngày, hoặc đã hết sốt rồi sốt lại.
- Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt: đi khám ngay, không theo dõi tại nhà.
BS Lê Hữu Lễ hiểu cảm giác của cha mẹ khi con sốt cao giữa đêm: lo là đúng, nhưng đừng để nỗi lo dẫn tới việc tự mua thuốc. Phần lớn trẻ vượt qua cúm A bằng nghỉ ngơi, nước, hạ sốt đúng cách và sự theo dõi sát của cha mẹ. Phần việc của cha mẹ là nhận ra đúng lúc bệnh đổi chiều — thở nhanh, li bì, bỏ uống, hay sốt lại sau khi đã đỡ — và đưa con đi khám ngay lúc đó. Nếu cần tìm BS Lễ, xem cách tìm bác sĩ.
